Openbare ruimtes voor iedereen

Meisjes leren van jongs af aan dat ze moeten oppassen in openbare ruimtes. Het gevoel van onveiligheid dat de openbare ruimte oproept, heeft impact op hun bewegingsvrijheid. Dat kun je staven met cijfers. Uit diverse Engelse maar ook Nederlandse onderzoeken blijkt dat aanzienlijk meer vrouwen dan mannen zich ’s avonds niet veilig voelen op straat. Er worden percentages genoemd van zestig procent of meer. Stel je voor dat die verhouding omgekeerd was ... Wat is er mis met onze ontwerpprocessen waardoor we deze steden krijgen? Ik ben ervan overtuigd dat een van de oorzaken is dat in alles efficiency wordt nagestreefd. Hoe kunnen we een gebied zo optimaal mogelijk benutten? Terwijl een betere vraag is: voor wie ben je een gebied aan het optimaliseren?

Om een inclusieve stad te bouwen heb je meerdere invalshoeken nodig. Mannen weten niet hoe het voor een meisje of vrouw voelt om door de stad te reizen. Overvolle bussen en metro’s en een gebrek aan openbare toiletten zorgen ervoor dat vrouwen niet graag gebruikmaken van openbare ruimtes. Het is een blinde vlek waar de veelal mannelijke ontwerpers zich nauwelijks bewust van lijken. Bij de inrichting van een stad vormen de gebouwen het hoofdmenu. Veiligheid gaat niet alleen over het voorkomen van intimidatie en geweld, maar ook over een evenredige toegang tot de stad en het gevoel dat je er thuishoort. Is het een omgeving die vrouwen uitnodigt om eraan deel te nemen? Dat doel bereik je niet met meer verlichting en beveiligingscamera's. Van oudsher staan keuzes in het teken van economische behoeft es. Hoe komen we bijvoorbeeld zo snel mogelijk de stad in en weer uit? Het openbaar vervoer is vaak ingericht op de klassieke spitsreiziger die rechtstreeks van huis naar werk en weer terugreist. Daardoor sluit het systeem minder goed aan op mensen, niet zelden vrouwen, die meerdere bestemmingen combineren: werk, school, boodschappen, zorgafspraken of reizen met een kinderwagen.

In Bogotá in Colombia leidde het debat tussen vrouwen en beleidsmakers tot bijzondere resultaten. Zo heeft de gemeente een aantal centra geopend waar een kinderopvang, wasserette, wetswinkel, een gezondheidscentrum en een school voor hoger onderwijs zijn gehuisvest. Om toegang tot die sociale infrastructuur te krijgen, investeert de stad in openbaar vervoer, onder meer met een door vrouwen gerunde buslijn. Al die inspanningen helpen vrouwen uit hun huis te komen en zich te ontwikkelen. Daarmee wordt de publieke ruimte in Bogotá inclusiever. In de Amerikaanse stad Louisville hebben buurtactiviteiten geleid tot de aanleg van parken die samen met meisjes en jonge vrouwen zijn ontwikkeld. Met het inrichten van de publieke ruimte, bijvoorbeeld in de vorm van een muurschildering van een moeder die borstvoeding geeft , geven de vrouwen ook vorm aan hun eigen identiteit.

Het is opvallend dat vrouwen zich overal ter wereld kwetsbaar voelen in de openbare ruimte. De culturele verschillen zijn er, maar op een andere manier dan je zou denken. In Colombia krijgt het gesprek over de onveiligheid die vrouwen ervaren in openbare ruimtes veel aandacht. In Europa is dit een lastiger gespreksonderwerp, omdat het niet past bij het beeld dat we van onszelf hebben en wat we als maatschappij willen uitstralen. Namelijk dat we vooruitstrevend zijn en dat we het goed geregeld hebben voor vrouwen. 

Op het gebied van genderinclusieve stadsplanning zijn Wenen en Barcelona pioniers. Die stadsplanning doorbreekt het traditionele 'de man als norm' en focust op veiligheid en diverse voorzieningen waardoor steden beter aansluiten op uiteenlopende leefpatronen. Beide steden richten de openbare ruimte in op basis van behoeft en van vrouwen, kinderen en ouders. Wenen sloeg deze weg al in de jaren negentig in. Geen onoverzichtelijke steegjes en donkere hoeken. De stad focust op brede trottoirs, uitgebreide straatverlichting en buurten waarin wonen en werk worden gecombineerd, waardoor er altijd sociale controle is. Straten, lift en en overstappunten zijn zo ontworpen dat het navigeren met kinderwagens of zware boodschappen soepel verloopt. Parken en openbare pleinen worden zo ingedeeld dat ze niet enkel gedomineerd worden door mannelijke sporten, zoals grote skateparken, maar ook voldoende ruimte bieden voor ontmoeting, spel en rustplekken voor tienermeiden, ouderen en mantelzorgers.

De belangrijkste les is dat de stad, en daarbinnen de publieke ruimte, werk in uitvoering blijft . Het gaat om het proces waarin ieders stem gehoord wordt. Wat vinden we belangrijk? En waar investeren we in? Dat is een voortdurende zoektocht. In haar boek De feministische stad betoogt de Canadese hoogleraar geografie en milieu- en stedenstudies Leslie Kern dat er geen simpele blauwdruk bestaat om ongelijkheid in de stad op te lossen. In plaats daarvan pleit ze voor een benadering die rekening houdt met de diverse ervaringen van bewoners. Stedelijk ontwerp moet volgens haar niet uitgaan van één norm, maar ruimte laten voor experiment, verschillen en alledaagse behoeft en zoals zorg, veiligheid en toegankelijkheid.